Ekol/mezhep, çok boyutlu bir konu olup esasında tüm bu boyutlarının birbiriyle irtibatı gözetilerek ele alınması gerekir. Mezhep fikrinin doğuşu, mezhebin oluşum ve gelişimi, mezhebin işlevi, mezhebin fıkıh ve dinle ilişkisi, muayyen bir mezhebe bağlanmanın —hem birey açısından hem toplum ve hukuk düzeni açısından— hükmü gibi konuların her biri bu konunun ayrı bir boyutudur. Bunların hepsi ancak büyük bir yazıda incelenebilir. Biz bu yazıda ekol sistematiği kavramlaştırmasına ve ekol–mâkûliyet ilişkisine ışık tutmak üzere sadece mezhebin geçmişteki anlam ve işlevini ve bugün ekol içerisinden konuşmanın anlam, önem ve gerekliliğini genel hatlarıyla ele almaya çalışacağız. Diğer noktalara ise yeri geldiğinde ima yoluyla veya bir iki cümleyle atıf yapacağız.
Mezhep
Önce ekol sistematiği kavramlaştırmasında kullandığımız ekol kelimesinin klasik literatürdeki karşılığı olan mezhep kelimesinin kullanımlarına işaret edelim.
Klasik literatürde mezhep kelimesinin, birbirine yakın, kimi durumlarda birbirini içeren birkaç kullanımı vardır. Mezhep kelimesinin belki de ilk kullanımı, bir kişinin şahsi görüşü anlamındaki kullanımıdır. Mesela sahabe dönemine atfen Hz. Ömer’in mezhebi, Hz. Ebû Bekir’in mezhebi şeklindeki kullanımlar, anılan kişilerin herhangi bir konudaki görüşünü ve yönelimini ifade eder. Mezhep kelimesi, bir bölgenin diğer bölgelerden farklı, daha çok fıkhî konulardaki genel eğilimini belirtmek için de kullanılır. Iraklıların mezhebi (mezhebu’l–ırakıyyîn), Kûfe ehlinin mezhebi, Hicaz ehlinin mezhebi, Medine ehlinin mezhebi, Mağrib ehlinin mezhebi, Şam ehlinin mezhebi gibi kullanımlar böyledir. Bölgelere nispetle yapılan bu kullanımın daha rafine şekli, ehl–i rey’in mezhebi (mezheb–i ehl–i rey) ve ehl–i hadîsin mezhebi şeklindeki doğrudan bir zihniyete atıf yapan ve gitgide bölgesel kullanımların önüne geçen kullanımıdır. Mezhep kelimesi süreç içeresinde daha teknik bir anlam kazanarak Ebû Hanîfe’nin mezhebi (Hanefî mezhebi), Mâlik’in mezhebi gibi şahıs eksenli sistematik oluşumlar için kullanılmaya başlanacaktır.