Vesilecilik, evrendeki sebep–sonuç ilişkilerinin zorunlu olmadığını bilakis her bir olayın Tanrı’nın iradesiyle belirlenip an be an O’nun kudretiyle yaratıldığını savunan bir görüştür. Gazzâlî’nin meşhur örneğiyle ifade edersek ateş pamuğu “yakmaz”; yanma olayı, ateş ile pamuğun temasında Tanrı’nın doğrudan yaratmasıyla gerçekleşir. Bu yaklaşımda doğal nedensellik, varlıkların kendi içkin güçlerinden kaynaklanan zorunlu bir bağ değil, ilâhî kudretin süreklilik arz eden fiilidir.1
Gazzâlî’ye göre Tanrı’nın iradesi, yalnızca olaylar arasındaki ilişkiyi değil; ahlâkî normları da belirler. O’nun emrettiği şey, doğru; yasakladığı şey, yanlıştır.2 Bu çerçeveden bakıldığında vesileciliğin, hem ontolojik hem de normatif alanla ilgili iddiaları olduğu düşünülebilir.
Vesileciliğe yüzeysel biçimde yaklaşan biri, bu teorinin evrendeki düzenden, aklın ilkeleri ve ahlâkî normlara kadar her şeyi bütünüyle keyfî bir iradeye bağladığını; dolayısıyla her şeyin olduğundan çok daha farklı biçimlerde ortaya çıkabileceği, gelişigüzel ve sınır tanımaz bir metafizik önerdiğini düşünebilir. Bu bakış açısından vesilecilik, katı zorunlulukçuluğun karşısında radikal bir olumsallık ve sınırsız imkân fikrini temsil ediyor gibi görünebilir. Hatta uç liberal ya da post–modern bazı düşünce akımları, böyle bir yorumu benimseyerek vesilecilikte kendi perspektiflerine yakın unsurlar bulduklarını dahi iddia edebilirler.
Ne var ki vesileciliğin tarihsel birikimi ve kavramsal arka planı dikkate alındığında bu yorumun hem aşırı hem de indirgemeci olduğu görülür. Vesilecilik, ne sınırsız bir keyfîliği savunur ne de katı bir zorunluluk metafiziğidir. Aksine, bu iki uç arasında kendine özgü bir konumda durur. Dayandığı nazarî model, Mevlânâ’nın pergel temsiline benzetilebilir: Pergelin bir ayağı sâbit ve sağlam bir zemine dayanırken diğer ayağı, geniş bir daire içinde serbestçe hareket eder.
Bu makalede vesileciliğin, sınırsız keyfîlik ile katı zorunluluk arasında nasıl özgün bir denge kurduğunu göstermeyi amaçlıyorum.